Kıst, adaletin alt kümesidir.
Dünya yaşamına bakan anlamı ile “kıst”; paylaşım, miras, ticaret ve hukuk gibi “somut ölçü” gerektiren alanlarda kullanılır. Kur’anda terazi ve ölçü birimleri anlatılırken genelde bu kelime tercih edilir. Adalet ise sadece insanlar arasındaki davaları değil, kainattaki tüm dengeyi ifade eden genel kavramdır.
Kıst, bir bütünün parçalara ayrılmasında her hak sahibinin “payını” tam olarak almasıdır. Kıstın anlaşılması için birkaç örnek verelim;
1- Vasiyet edilmemiş miras taksim hukukuna bakalım;
Eğer kişinin vasiyet edilmemiş malı varsa; Kur’andaki varislerin hangi oranda ne alacağı belli oranlarla sabitlenmesi kısttır. Eğer bir mirasçıya hakkından bir kuruş az veya çok verilirse “Kıst” (hakkaniyetli pay) ihlal edilmiş olurken genel anlamda “Adalet” (denge) bozulmuş olur.
2- İş yaşamındaki maaş ve prim dağılımını dikkate alalım;
Bir şirkette ay sonunda prim dağıtılacağını düşünelim. Şirket yöneticisinin herkese eşit ikramiyesi vermesi “müsavat” (eşitlik) olabilir ama bu kıst değildir.
Kıst olansa şudur; Her çalışanın mesai saati, ürettiği değer, üstlendiği risk ve gösterdiği çaba bir teraziye konur. Kim ne kadar “emek” ortaya koyduysa, o emeğin karşılığı olan “payın” kendisine verilmesidir.
3- Sosyal yardımlaşması ve vergilendirmede kıst nasıl yapılır irdeleyelim;
Devletin ihtiyaç sahiplerine sosyal yardım dağıtırken her kapıya aynı paketleri bırakması kıst değildir. Fakat hanedeki kişi sayısı, engellilik durumu, gelir düzeyi gibi kriterleri ölçüp, her eve aynı yardım değil, ihtiyacı olanı, ihtiyacı olan kadar olan payı ulaştırması kıst uygulamasıdır. Keza aynı şekilde verginin herkesten aynı miktarda değil, herkesin kazancındaki “payına” göre alınması kısttır.
4- Aile içindeki kıst uygulamasına örnek verelim;
Çok çocuklu bir anne veya babayı düşünelim. Çocuklardan birinin hastalığı döneminde ona daha fazla zaman ayırmak, diğerlerinin ise eğitim veya oyun ihtiyaçlarını ihmal etmeden her birine hak ettikleri ilgiyi bölüştürmek, sevginin ve zamanın “Kıst” ile yönetilmesidir.
5- Ticari ölçü ve tartıdaki kıst ise en yalın kıst uygulamasıdır;
Mesela 1 kg elma aldığınızda, satıcının terazinin kefesine bir elma daha koyup tam 1000 grama eşitlemesi, müşterinin hakkı olan “hisseden” bir gram bile eksiltmemeye çalışması kıstın en yalın fiziksel örneğidir.
Ahiret yaşamına bakan anlamı ile “kıst” ise; kişinin yaptığı kötülüğün karşılığı olan hakkı ne ise ancak o kadarı ile cezalandırılmasıdır. Bunu en net Yunus-54. ayette görürüz, bakalım;
Yunus-54: “Haksızlık eden kişi yeryüzündeki her şeyi fidye olarak vermek isteyecek. Onlar azabı gördüklerinde, pişmanlıklarını açık edecek. Aralarında kıst ile hükmedilecek ve kendilerine haksızlık da edilmeyecek.”
Ama kıst, mükafaat için söz konusu değildir. Bunu da en net Enam-160. ayette görürüz, bakalım;
Enam-160: “Kim bir iyilikle gelirse ona, iyiliğinin on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, sadece kötülüğünün misliyle cezalandırılır. Onlar haksızlığa uğratılmayacak.”
Bu ayette Allah, bir iyiliğin 10 katı mükafattan bahsetmektedir. Eğer ki iyiliklerde de kıst uygulansaydı, bir iyiliğe karşılık sadece bir adet dengi bir mükafat olması gerekecekti.
Allah’ın, insanın yaşamındaki iyiliğine “kat kat” ile karşılık vermesi ise ancak O’nun merhametinin göstergesidir.